تبلیغات
علوم زیست برای شما - ساعت بیولوژیکی بدن (Biological clock)
خود شناسی،خدا شناسی
تاریخ : پنجشنبه 16 آذر 1391
نویسنده : Davood Aliabadi
انسان به طور طبیعی دارای ریتم بیولوژیک درونی است. این ریتم را به طور دوره‌ای پدیده‌هایی چون رفتار، عملکرد، شناخت و احساسات کنترل می‌کند. تغییرات شبانه روزی که در نور خورشید پدید می‌آیند، سیستم دیگری را در بدن فعال می‌کنند که سبب ایجاد ریتم شبانه‌روزی در فیزیولوژی بدن انسان می‌گردد. ریتم بیولوژیک به طور اندروژن فعال است، در حالی که ریتم سیرکادیئن (Circadian rhythm) یا ریتم شبانه‌روزی تحت تأثیر تغییرات نوری حاصل شده و ساعت بیولوژیک( Biological clock ) واقع در هیپوتالاموس را تنظیم می‌کنند. در شرایط سلامت انسان ریتم‌های بیولوژیک با ریتم شبانه‌روزی تطابق دارد و در صورتی که رفتار انسان از جمله خوابیدن، کار کردن، تغذیه و... متناسب با ریتم سیرکادیئن نباشد فعالیت‌های فیزیولوژیک بدن از جمله ترشحات هورمونی مختل شده و نتایج متفاوتی را پدید خواهد آورد. کار کردن به صورت شیفتی و خصوصاً در شیفت شب سبب ایجاد برخی اختلالات، به صورت اولیه همچون اختلالات گوارشی، حوادث کاردیواسکولار و... می‌شود و در موارد زیادی چون صرع، دیابت، اختلالات روانی سبب تشدید علائم بیماری می‌شود.

  
چـرخـه خـواب و بـیــداری، فـعالیت و اسـتـراحت، حرارت بدن، بـرونـده قـلـب، مـصـرف اکسیژن و مـیـزان ترشح غدد درون ریز توسط همین ساعت بیولوژیک بدن تنظیم می گـردنـد. سـاعــت بیولوژیک مختص انسانها نبـوده و تـمـام مـوجـودات زنـده از بــاکتری ها گرفته تا خود انـسـانها واجد چنین ساعتی میباشند.

در تنظیم ساعت بیولوژیک بدن 3 عضو با یکدیگر همکاری میکنند:
1- گیرنده های نور واقع در چشمها (photoreceptors )
2- بخشی از هیپوتالاموس بنام (suprachiasmatic nucleus (SCN
3- غده صنوبری

مکانیسم تنظیم ساعت بیولوژیکی

هنگامی که نور طبیعی (نورخورشید) به چشمها میرسد گیرنده های نور آن را به هیپوتالاموس مغز مخابره میکنند. سپس هیپوتالومس به غده صنوبری که چشم سوم نیز نامیده میشود، فرمان میدهد که ملاتونین ترشح کند. در واقع تولید ملاتونین نسبت به دو عامل نور و حرارت حساس میباشد. هنگامی که نور و حرارت کاهش می یابد ما احساس خواب آلودگی خواهیم کرد چرا که تولید ملاتونین افزایش می یابد. ملاتونین در غیاب نور و در شب تولید میگردد بطوری که میزان ملاتونین در شب 10 برابر میزان آن در روز میباشد. میزان ترشح و تولید ملاتونین در افراد مسن کاهش می یابد. از این رو آنها صبح ها زودتر از خواب برمیخیزند. بر هم خوردن تنظیم ساعت درونی و ناهمخوانی آن با محیط پیرامون و شبکه اجتماعی منجر به بروز بی خوابی مزمن، هواپیمازدگی و اختلال خواب درشاغلینی که در دو شیفت کار میکنند، میگردد.

می توان با اندازه گیری دمای بدن و سطح هوشیاری خود در طی شبانه ریز پی ببرید که آیا جزو دسته سحر خیزها میباشید و یا شب زنده داران. درجه حرارت بدن افراد سحر خیز معمولا در پیش از ساعت 8 بعد از ظهر کاهش می یابد. این افراد از لحاظ آناتومی انعطاف ناپذیر بوده و اوج حرارت بدن و سطح هوشیاری آنان در اوایل بعد از ظهر می باشد. اما افراد شب زنده دار انطباق پذیری بیشتری دارند. در افراد سحر خیز ملاتونین کمتری ترشح میگردد بنابراین بیشتر در معرض اختلالات خواب قرار دارند.

بدن تحت کنترل پنج ریتم تنظیمی می باشد که عبارتند از:

1- ریتم اولترادیئن (Ultradian) {کمتر از 24 ساعت}

2- ریتم سیرکادیئن(Circadian) {تقریباً 24 ساعت}

3- ریتم سیرکازپتیئن (Circaseptian) {هفت روز}

4- ریتم سیرکاتریجینتان (Circatrigintan) {یک ماهه}

5- ریتم سیرکا آنوال(Circa-annual) {یک ساله}

مشخصات هر یک از ریتم های فوق به شرح زیر می باشند:

ریتم اولترادیئن (Ultradian)

ضربان قلب (هر ثانیه یک بار) - تنفس (هر 6-4 ثانیه) - امواج مغزی(کسری از ثانیه) - چرخه های 90 دقیقه ای شامل: گرسنگی-چرخه های ادراری و خواب آلودگی. هر سیکل خواب مرکب از 6-5 چرخه Ultradian میباشد که هر کدام از آنها 60 تا 90 دقیقه بطول می انجامد. نخستین مرحله از این چرخه ها REM (حرکات سریع چشمها و رویا بینی) میباشد که 5 تا 15 دقیقه بطول می انجامد. سپس مراحل بعدی یکی پس از دیگری ادامه یافته تا به مرحله چهارم میرسند. سپس 10 تا 15 دقیقه چرخه متوقف گشته و مجددا چرخه بعدی آغاز میگردد. (طبیعت کاری کرده که چنانچه ما به اندازه کافی رویا نبینیم سرانجام به یک بیمار روانی و روانپریش تبدیل میگردیم.

ریتم سیرکادیئن(Circadian)

متداولترین ریتم میباشد. درجه حرارت بدن، فشار خون، تقسیم سلولی، خواب و بیداری، استراحت و فعالیت ما همگی از یک الگوی تکراری روزانه تبعیت میکنند بدون آنکه ما متوجه آن گردیم. سیکل شبانه روزی ما اندکی طولانی تر از 24 ساعت معمول میباشد و از 25 ساعت در افراد 20 ساله تا 24 ساعت و 30 دقیقه در افراد بالای 60 سال متغیر میباشد. برخی کارشناسان نیز معتقدند که مدت این سیکل در تمام سنین یکسان بوده و 24 ساعت و 11 دقیقه میباشد.

ریتم سیرکازِپتیئن (Circaseptian)

مجددا ضربان قلب-فشار خون-دمای بدن و سطح هورمونها را شامل میگردد. حتی میزان پس زدگی عضو پیوندی توسط بدن هر هفت روز یک بار افزایش می یابد.

ریتم سیرکاتریجینتان (Circatrigintan)

سیکل قاعدگی را شامل میگردد. یک چرخه قاعدگی بطور متوسط 29 روز بطول می انجامد. که با سیکل قمری هماهنگ است. جالب است بدانید زنانی که در یک اتاق بسر میبرند بمرور زمان در یک روز و همزمان با یکدیگر قاعده خواهند شد.

ریتم سیرکا آنوال(Circa-annual )

بطور مثال موارد افسردگی در فصل زمستان به اوج خود میرسد-کودکان در تابستان سریعتر رشد میکنند. موارد خودکشی در اردیبهشت ماه و تصادفات رانندگی در اواخر تابستان به اوج خود میرسند.

منبع:littlebiologist.persianblog.ir




موضوعات مرتبط: زیست شناسی ,
لینک های مرتبط: littlebiologist.persianblog.ir ,
می توانید دیدگاه خود را بنویسید
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
آخرین مطالب